Deprem, Kasırga, Siyaset*

by Ayda Erbal

2012-10-30 10.39.11Ayda Erbal**

Sandy çoğunluğu New York (NY) ve New Jersey’de (NJ) olmak üzere 15 eyalette 120 kişinin ölümüne, 40bin kişinin evsiz kalmasına, tünel ve limanların kullanılmaz hale gelmesine ve 7,5 milyon kişinin günlerce karanlık ve soğukta kalmasına neden oldu.  Altı ayrı sistemden ve onu aşkın tünelden oluşan NY/NJ ulaşım hatlarını bir haftadan kısa sürede büyük ölçüde ayağa kaldırabilmeyi bile salt teknoloji ve kaynaklarla açıklamak mümkün değil.[1] Şüphesiz Türkiye ve ABD arasında siyasetin örgütlenişi, kurumların içeriği ve devlet kapasitesinde olduğu kadar afete hazırlılıkları açısından da fark var. Ancak yine de NY/NJ’de nelerin doğru yapıldığına ve daha önceki deneyimleri nasıl kullandıklarına bakmak afet planlaması için önemli.[2]

Süperfırtına siyaseti gölgede bırakmış gibi olsa da federal afet yönetiminden sorumlu FEMA’nın yapılandırılması, büyüklüğü ve bütçesi seçim temalarından biriydi. Romney, Sandy öncesi New Hampshire konuşmasında FEMA’yı ima ederek federal harcamaların kısılıp, bu görevin eyaletlere ya da şirketlere devredilmesi gerektiğini söylediyse de Sandy sonrasında bu sözlerini inkar etmek zorunda kaldı. New York’taysa Belediye Başkanı Bloomberg’in Irene ve Sandy’i kastederek “siyaset yapmıyorum ama başımıza sıklıkla gelenin küresel ısınmayla ilgili olduğunu düşünüyorum” sözleri analistler tarafından Obama’ya destek olarak yorumlandı.

Afet yönetimi, her yerde imardan çevre politikasına, ekonomide devletin rolünden, yerel ya da yerinden yönetim tercihi ve finansmanına uzanan pek çok alanda uzun dönemli planlama demek.  Van’da ise bu çeşit bir planlama eksikliğine ek olarak, son 30 yıla damgasını vurmuş etnik siyaset dinamikleri ve devlet temelli güvenlik anlayışı nedeniyle Amerika’dakinden çok daha çetrefil bir afet yönetimi sorunu ortaya çıktı. Yalnız Değilsin Van[3] (YDV) sivil koordinasyon sitesinin 2012 Şubat’ına kadar hem online hem de alanda yaptığı çalışmaların henüz yayımlamadığımız sonuçlarından biri, olası bir İstanbul depreminin arifesinde bölgelerarası gelişme farkından ve güvenlik siyasetinden bağımsız çok ciddi bir afet yönetimi ve nitelikli kadro eksikliği sorununun olduğu.

Afete hazırlıktan kabaca siyaset, sermaye, devlet kuruluşları, üniversiteler, sivil toplum örgütleri, basın ve vatandaşların sorumlu olduğunu söyleyebiliriz. Bir de bu aktörleri bir nebze de olsa belirleyen bir siyasi kültür var. Ne yazık ki, bir hesap verebilirlik kıstası olarak kurumsal taahhütleri takip ve süreklilik bu kültürün henüz bir parçası değil.[4] Van bize hem bunu hem de Marmara Depremi’nden Van’a, koordinasyon sorununu en aza indirebilecek herhangi bir bilgi aktarımının yapılamamış olduğunu gösterdi.

This slideshow requires JavaScript.

Devlet Kapasitesi

Sandy’de devletin sivil yönetim kapasitesinin görünürlüğü oldukça çarpıcıydı. Seçilmişler duruma hakimlerdi. Hakim olmayanları da eleştirme ya da görevden almada hızlıydılar. NJ Valisi Christie, tüm ikazlara rağmen kıyı şeridini boşaltmamış Atlantic City Belediye Başkanı Langford’u ağır bir dille eleştirmekle kalmadı “evinde kalanların kaderinden seçtikleri siyasetçilerin sorumlu olduğunu” da söyledi. NY Valisi Cuomo’ysa, kurtarma işçilerini önce kendi sokağına yönlendirmiş Afet Masası Şefi Kuhr’u görevden aldı. Böylece hesapverebilirliğin bir siyasetçinin görevde kalabilmesinin en önemli kıstaslarından biri olduğu bir kez daha anlaşıldı.  Öte yandan New York’a gelme teklifinde bulunan Obama’ya, Bloomberg’in nazikçe teşekkür edip, “hepimizin yapacak çok işi var” diyerek geri çevirmesi ise afeti bırakıp devlet erkanı ağırlamış siyasetçilere alışmış bize oldukça ilginç geldi. Bu iki farklı afet yönetimi anlayışının kurumsal bir yansıması FEMA ile AFAD (Afet ve Acil Durum Yönetimi Başkanlığı) websitelerinin mimarisi ve içeriğine karşılaştırmalı olarak baktığımızda da görülebilir.[5]

Habercilik Standardı ve Analitik Kriter

İki eyaletin de seçilmişleri düzenli aralıklarla halka açık basın toplantısı yaptılar. Bu toplantılarda Türkiye’den farklı olan basının, karşılaştırmalı olarak konu, bölge ve sigorta şirketlerininki dahil mevzuat bilgisiydi. Van’da Türkiye kamuoyunun afet mevzuatına dair genel bir ilgisizliği olduğunu da gördük. Basının veri işleyip biriktirmeye yönelik analitik kabiliyetiyse hiç yoktu. Oysa bu standart altılık salt basına ilişkin teknik bir mesele değil. Demokrasilerde hesap sormanın ilk halkasını, verinin kamuya mal olması dahil veriye hakimiyet oluşturduğu için de bu hayati bir mesele. Van’da yokluğundan en çok muzdarip olduğumuz şeylerden biri durum hakkında sürekli güncellenen ulaşılabilir bir veritabanı olmaması[6] ve dağıtım bilgilerinin takibi ve genel anlamda bir bilgilendirme şeffaflığı sorunuydu. [7]

Felaket kader değil

“İstanbul depremi için ayrılmış çadır alanlarının kaçı hala boş? Altyapının tümüyle göçme ihtimalinde gıda stoğu farklı mevsimlerde kaç gün dayanabilir? Alternatif gıda arzı kentleri hangileridir? Yol, liman ve santrallerin zarar görme ihtimaline karşı olası bir enerji krizi nasıl çözülebilir?” gibi soruların yanıtlarının kamuya malolmadığı bir yerde İstanbullular salt kentsel dönüşüm projesiyle ne kadar hazırlanabilir? Epey çoğaltılabilecek bu soruların sadece soru olarak kalmaması, afet planlamasının, üniversiteler, basın ve sivil toplum tarafından siyasetin sürekli bir maddesi olarak gündemde tutulması ve olası bir felaket anında vatandaşların sosyal medya gibi iletişim kanallarını verimli bir biçimde kullanabilmeleri de dahil olmak üzere ciddi bir afet hazırlık eğitim ve örgütlenmesinden geçmeleri gerekiyor.




* Bu yazının dipnotsuz bir versiyonu Radikal 2’de http://www.radikal.com.tr/Radikal.aspx?aType=RadikalDetayV3&ArticleID=1109188&CategoryID=42  adresinde yayımlanmıştır

**New York Üniversitesi Siyaset Bölümü

[1] Bir kasırga esnasında deniz ve nehirlerin yükselmesi akabinde New York ve New Jersey’nin kısmen sular altında kalabileceğini söyleyen 1999 tarihli haberde SLOSH  adıyla bilinen bir bilgisayar modellemesinden söz ediliyor. Bkz http://www.nytimes.com/1999/09/25/opinion/hurricanes-on-the-hudson.html?src=pm

[4] Örneğin “deprem vergilerine ne oldu?” sorusu Van’dan sonra değil önce sorulmalıydı.

[5] http://www.fema.gov FEMA’nın sayfası göz hizasında Planla, Hazırla Hafiflet diye başlayan, afet ilk yardım aşamalarını içeren ve kullanıcıyı basitçe yönlendiren bir dizi linkle açılırken http://www.afetacil.gov.tr AFAD sayfası AFAD başkanının fotosu ve kullanımı oldukça zor bir yapıyla açılıyor ve kurumdan haberler kullanıcının acil bilgiye ulaşmasının önüne geçiyor.

[6] YDV olarak bunu formel bir veri tabanına yerleştirme imkanımız olmasa da Al Jazeera Türk Sosyal Medya İnisyatifiyle işbirliği içinde bir süre https://vandeprem.crowdmap.com/main adresi güncellendi

[7] Olay anında veri takibi değilse de ODTÜ’nün raporu için http://www.dmc.metu.edu.tr/tr/ AFAD’ın raporu için http://www.deprem.gov.tr/sarbis/Shared/WebBelge.aspx?param=105

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s

%d bloggers like this: