ABDÜLHAMİD YEV /VE SHERLOCK HOLMES: İKİ DİLDE POLİSİYE

by Azad Alik

Abdulhamid

Rehan Nişanyan

Toronto Araştırma Kütüphanesi’nde Arthur Conan Doyle koleksiyonu, İngiliz yazarın yarattığı Sherlock Holmes karakterinin evi şeklinde dekore edilmiş müze gibi iki okuma odasından oluşuyor. Askılıkta ünlü detektifin Skoç şapkası ve bastonu, şömine üzerinde piposu, heykelcikler ve resimler, hatta antika bir kocaman yuvarlak masa üzerinde figürleri Sherlock Holmes hikayelerinın kahramanları olan bir satranç takımı.  Raflar Sir Arthur Conan Doyle’un ve Sherlock Holmes konulu başka yazarların çeşitli dillerde kitapları ile dolu.  Bunlar arasında Yervant Odyan’ın 1911’de İstanbul’da yayınlanmış, özenle muhafaza edilmiş Ermenice “Abdülhamit yev Sherlock Holmes”romanını bulmak çok tatlı bir sürpriz oldu. Ender kitap olduğu için dışarı çıkarılamayan kitabı bu şirin odada oturup okumak haftalar sürdü. Ancak heyecanlı başlayan kitap yarısından sonra hayal kırıklığına uğrattı. Roman ilginç bir polisiye olarak başladı, fakat bir süre sonra Abdülhamid dönemini anlatan tarihsel ve siyasi romana, hatta neredeyse İttihatçı propagandasına dönüştü.

 

Polisiye kısmını özetlersek, İstanbul’da bir dizi cinayet işlenir. Öldürülenler Abdülhamid’in hafiye ve jurnalcileridir. Sultan, Arthur Conan Doyle’un Sherlock Holmes’u yaratırken gerçek bir gizli polisi örnek aldığını öğrenir. McLain adlı İskoçyalı bu emekli polisi Abdülhamid büyük paralar karşılığı Yıldız’a getirtir.  “Sherlock Holmes” İstanbul’un çeşitli mekanlarında zekice akıl yürütmelerle nihayet cinayetlerin arkasında bir gizli örgüt bulur, fakat onların siyasi ihtilalciler olduğunu öğrenince, kendisi de hürriyetperver bir ülkenin vatandaşı olduğu için ahlaki bir çıkmaza girer.  İş ahlakı ile ihtilalcilere sempatisi çakışır. Nihayet Abdülhamid’i onları idam etmek yerine Yemen’e sürgün etmesi için ikna eder.  Süveyş Kanalı’ndan geçerlerken de gemiden atlayıp kaçmalarına yardım eder. İhtilalciler gizlice İstanbul’a, “Sherlock Holmes” ise İngiltere’ye döner ve kitaptan çıkar!

90314292_836824776817591_6126444881201070080_n-2Roman, detektif McLain’in gitmesiyle bitseydi hoş bir polisiye sayılabilirdi. Odyan yeni “Sherlock Holmes” karakterini ustaca canlandırmış; detektifin zekice akıl yürütmeleri, kılık değiştirmeleri, maceraları, ilginç mekanlar, Abdülhamid’le diyaloglar kitabın zevkle okunan yönleri. Ancak hikayenin bundan sonrası, Yıldız sarayının içinde ve dışında entrikalar,  casuslar ve çift taraflı ajanların maceraları ile oldukça yorucu.  Abdülhamid’in tek boyutlu, vehim ve zulümden oluşan kişiliğine karşı ihtilalcilerin yine tek boyutlu cesur ve vatansever kişilikleri tekdüze ve fazlaca tekrarlanıyor.

Hikayenin baş kahramanları, Sherlock Holmes’un yanısıra, bir grup Türk/Osmanlı ihtilalcisi; aralarında bir de Ermeni/Osmanlı var.  Bu karakter başlarda ilginç bir rol oynar, Sherlock Holmes onu takip ederek örgütün Çamlıca’daki saklandığı yeri bulur. Bu genç, kendisinin asla bir Ermeni milliyetçisi olmadığını, bir Osmanlı vatanseveri olarak davaya baş koyduğunu tekrar tekrar vurguluyor.  Ancak bu karakter de bir süre sonra kitaptan kayboluveriyor. Ayrıca yazar, 1905’te Ermeniler’in Abdülhamid’e yaptığı suikast teşebbüsüne dolaylı olarak değinmiş; başkahramanlardan Saliha Hanım müstebidin öldüğünü gözleriyle görmek için beraber havaya uçmayı göze alarak Yıldız’a gider.  Suikast başarısız olunca da bu işi kendi yapmaya karar verir, fakat o da başaramaz.

89436002_2821003337992013_8423862345696018432_n-2

Odyan bu kitabı yayınladığında kendisine ilham kaynağı olan bu ihtilalciler zaten Abdülhamid’i devirmiş ve iktidardaydılar. Tabii kendilerinden övgüyle bahseden bu kitabı Ermenice olduğu için okuyamazlardı. Ancak Odyan aynı eseri yine 1911’de Türkçe de yazmış!  Toronto kütüphanesinde bu kitabın 2014’de Everest Yayınları tarafından yeniden yayınlanmış Türkçesi de mevcut.  “Abdülhamid ve Sherlock Holmes” başlıklı bu kitabın önsözünde eserin 1911’de Yervant Odyan tarafında Türkçe kaleme alındığı ve Erol Üyepazarcı’nın arşivinde bulunduğu yazıyor. Gerçekten de görseldeki Osmanlıca orijinalinin kapak sayfasında müellifin Yervant Odyan olduğu görülüyor. Everest Yayınları dili sadeleştirmeden sadece Latin harflerine çevirmiş.  Türkçesi bugünün okurları için oldukça zor, Ermenicesi ise, dil o zamandan beri pek değişmediği için, rahatlıkla okunuyor. Türkçesinin önsözünde Ermenice edisyonundan bahsedilmemiş.

Kitabın Ermenicesi 1906 civarında bitmesine rağmen, Türkçesi 1908’e kadar devam ediyor.  Türkçesinin son sayfasında Sherlock Holmes meşrutiyetin ilanından bir hafta sonra İstanbul’a geri geliyor! Emekli detektif Çamlıca tepesine çıkıp kendi kendine bir konuşma yapıyor. Özetle, hür Osmanlı milletini tebrik ederek, meşruti idarenin mucidi ve Türkiye’nin yegane dostu olan İngiltere’nin de bu rejim değişikliği doğrultusunda çok çalıştığını ve Osmanlı milletini eski şanına kavuşturmak için de çalışmaya devam edeceğini söylemesiyle kitap sona eriyor.

Yervant Odyan’ın “Abdülhamid yev/ve Sherlock Holmes”u sanki iki ayrı roman, biri polisiye, biri tarihsel/siyasal. Bu iki dilli eserin sadece Sherlock Holmes’un içinde bulunduğu kısmı, polisiye roman türünün Türkiye’deki ilk örneklerinden biri olarak, keyifle okunabilir.  Tarihsel/belgesel kısmı ise dönemi anlamak için kullanılabilir.  1911’de İstanbul’da basılmış bu değerli ender kitabı Toronto kütüphanesinin “Sherlock Holmes” odasında bulmak ise ancak mucize olarak nitelendirilebilir.

89441756_572784996643584_7185083121992204288_n-2

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out /  Change )

Google photo

You are commenting using your Google account. Log Out /  Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out /  Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out /  Change )

Connecting to %s

%d bloggers like this: