Յանցանքին եւ ներողութեան անժամանցելիութիւնը

by Azad Alik

Editörün Notu: Paris’te yayımlanan Nor Haratch Gazetesi “Suçun ve Özrün Sonsuzluğu” yazısını Batı Ermenicesi’ne çevirerek yayımladı. Bu çeviriye yer veriyoruz.

Թալին Սուճեան

Անցեալ շաբաթ, վարչապետ Էրտողանի Տէրսիմի վերաբերեալ խօսքերը “մայր հոսանքի” մամուլին մէջ անմիջապէս արժանացան դրական արձագանգներու, մինչ քանի մը օր վերջ աւելի քննադատական գրութիւններու ալ կրցանք հանդիպիլ։ «Թարաֆ» թերթին մէջ լոյս տեսած՝ Այշէ Հիւրի եւ Փրոֆ. Թանէր Աքչամի գրութիւնները՝ յատկապէս վարչապետին համար կը հանդիսանային “մուտք մը՝ ներողութիւն խնդրելու գրականութենէն ներս” (1)։ Երկու գրութիւններն ալ վիճելի կողմեր ունին անշուշտ, սակայն ներկայ գրութեան նպատակը տարբեր է։

Նախ եւ առաջ, ներողութիւն խնդրելը, չի ջնջեր պատահածը։ Այսինքն ոչ ոք կրնայ չքմեղանալ ներողութիւն խնդրելով, զղջում արտայայտելով. ատով՝ չի զտուիր իր գործած յանցանքէն։ Մանաւանդ եթէ խնդրոյ առարկան ցեղասպանութեան պէս ծրագրուած, կազմակերպուած, մարդկային հաւաքականութիւն մը ոչնչացնելու միտած եւ յաջողած յանցանք մըն է։ Ներողութիւնը հետեւանքն է՝ դէպի անցեալին պատահած դէպք մը վերադառնալու անկարելիութենէն բխող զղջումին, անկէ սեռող պատասխանատւութեան։ Այսինքն, ներողութիւն խնդրողը, իրականութեան մէջ, կը սկսի անվերջ ճամբայ մը, որովհետեւ աղէտը անժամանցելի է։ Ուզէք Տէրսիմցիներէն, ուզէք Հայերէն, ուզէք Ասորիներէն, ուզէք Յոյներէն, ուզէք կանոնաւորաբար չարչարանքի ենթարկուածներէն, ուզէք Ալեւիներէն, ուզէք Քիւրտերէն, որմէ ուզէք ներողութիւն խնդրեցէք, պատշաճ ձեւով խնդրուած ներողութիւնը վերջ մը չէ, այլեւ՝ ընկերութեան եւ պետութեան մէջ հերքումին վերստին արմատանալուն արգելք ըլլալու կոչուած անվերջ ճամբու մը սկիզբն է միայն։ Որովհետեւ, Թուրքիան այլեւս երբեք պիտի չունենայ 1915էն առաջուան հաւաքականութիւնը։ Ինչպէս Գերմանիան երբեք պիտի չըլլայ երկիր մը ուր Ողջակիզում տեղի չէ ունեցած։ Որովհետեւ, Գերմանիոյ եւ Հրեաներուն սպաննուած բոլոր վայրերուն ամեն մէկ անկիւնը կայ Հրեաներուն վարձը եւ հոգին, ինչպէս Թուրքիոյ ամեն մէկ անկիւնը կայ 1915ին սպաննուած Հայերուն եւ Ասորիներուն վարձը եւ հոգին։ Ներողութիւն խնդրել՝ կը նշանակէ գիտակցիլ այս անժամանցելի աղէտին անյետադարձ նկարագրին, եւ այդ պատճառով ալ, անվերջ ճամբու մը սկիզբն է։ Թէ ոչ այդպէս, ընդդիմութեան հետ կռուի ընթացքին երկու բառով արտասանուածը ներողութիւն խնդրել չ՚ըլլար. Թանէր Աքչամին ըսածին պէս՝ ամօթ կ՚ըլլայ։

Թուրքիոյ մէջ, երբ նման յանցանքներ խնդրոյ առարկայ կ՚ըլլան, միշտ հերքումի մեքենան կը սկսի բանիլ. ատոր համար ալ Էրտողանին երկու բառը կ՚ընկալուի որպէս “կարեւոր քայլ մը”, “անկիւնադարձ մը”, “աննախադէպ քայլ մը”։ Այսպէս խորհող կամ խօսողները չեն նկատեր, թէ այդ արտայայտութիւնը ինքնին կը փաստէ, թէ ժխտումը որքան խորապէս հաստատուած եւ բնականոն դարձած է։ Եըլտըրըմ Թիւրքէրի “Այդ դէմքերը դեռ կը խնդան” վերնագրով գրութիւնը իրականութեան մէջ կը յիշեցնէ ա՛յս  զուլումը, որովհետեւ ժխտումը մեծ զուլում է (2)։ Պատասխանատւութեան ժխտումը կը նշանակէ՝ տուժածներուն տուժումը տեւաբար բազմապատկել։ Ա՛յս պատճառով է որ Քըլըչտարօղլու յիշած է Հայկական Սփիւռքը, որովհետեւ թէ՛ Քըլըչտարօղլուի եւ թէ Էրտողանի “մտային քարտէսին” վրայ քանդակուած ժխտումի յանցանք մը կայ. ժխտում մը, որ երկուքին ալ հասարակ պատմութիւնն է։ Այդ պատճառով, վարչապետին Տէրսիմի վերաբերեալ խօսքերուն վրայ Քըլըչտարօղլու “այս երկրի վարչապետին մտային քարտէսը Հայկական Սփիւռքի մտային քարտէսին հետ նոյնն է” ըսելով ամենէն զգայուն կէտին հպած է. այս զգայնութեան՝ վարչապետին անմիջական պատասխանը եղած է “զիս Հայկական Սփիւռքին նմանցնողին ճակատը կը չափեմ”։

Այսօր Անատոլիայի մէջ Հայերուն նոյնիսկ պահուըտած կամ գաղտնաբար գոյութիւնը մեզի պատմական փաստ մը կը հրամցնէ։ Հայերը Ցեղասպանութենէն վերջ (եթէ Ցեղասպանութիւնը երկու թուականի միջեւ տեղաւորելիք բան մըն է, ինչպէս կ՚ընեն յաճախ) ջանացին ձեւով մը մնալ իրենց ապրած տեղը։ Օրինակ, 1965ի մարդահամարին համաձայն, մայրենի լեզուն հայերէն եղողներուն թիւը՝ Գասթամոնուի մէջ 849, Պոլուի մէջ 488, Հաթայի մէջ 376, Սինոփի մէջ 228, Սիվասի մէջ 217, Ամասիոյ մէջ 216, Մալաթիոյ մէջ 148, Տիյարպէքիրի մէջ 132, Եոզղաթի մէջ 118  էր (3)։ Իսկ այսօր այդ վայրերը գրեթէ Հայ չկայ։ Ոչ վարչապետը, ոչ ալ Քըլըչտարօղլու պէտք կը զգան հարցնելու թէ Հայերը ինչո՞ւ ստիպուած եղած են այդ քաղաքներէն Պոլիս գալու։ Որովհետեւ ըստ իրենց, աւելի բնական բան չէր կրնար ըլլալ, քան Հանրապետութեան՝ Անատոլիայի մէջ դեռ գոյութիւնը շարունակող քանի մը Հայերուն օձիքին փակիլը։ Թափառականի վերածուած են մարդիկ, որոնք հակառակ հազար տեսակ ճնշումներու, սպառնալիքներու, տեղաբաշխութեան քաղաքականութեան, կը ջանային ապրիլ իրենց նահատակներուն ինկած հողին վրայ եւ այսօր Պոլսոյ մէջ գոյացած հայ համայնքը սփիւ՛ռք մըն է, Հանրապետութեան ժխտումի քաղաքականութեան ստեղծած սփիւռք մը (4)։

Այս բոլորը մէկ կողմ, որպէս հայհոյանք գործածուող “Հայկական Սփիւռք”ին տէր կանգնիլն ալ՝ ամբողջ երկրին մէջ, մնացած է Հայերուն։ Որովհետեւ Հայկական Սփիւռքը ոչ միայն Էրտողանի եւ Քըլըչտարօղլուի մտային քարտէսին մէջ, այլեւ ամբողջ ընկերութեան մը եւ անոր մտաւորականներուն համար ալ “կարմիրով նշուած” է։ Իրաւունք փնտռող Հայերը “յանցաւոր, ազգայնամոլ, ատելութեամբ լի են”։ Քըլըչտարօղլու եւ Էրտողան կը ներկայացնեն ընկերութեան լայն խաւերն ալ։ Այս երկրին մտաւորականները, ներողութիւն խնդրելուն իմաստը իրենց ղեկավարներուն կրնան սորվեցնել այնքանով, որքանով տէր կրնան կանգնիլ Հայկական Սփիւռքին եւ անոր իրաւունքի պահանջներուն։ Որովհետեւ պէտք չէ մոռնալ, որ ժխտումին տէր կանգնողը միայն պետութիւնը չէ, այլ նաեւ գրեթէ դարէ մը ի վեր՝ ընկերութեան լայն խաւերը եւ մտաւորականները։ Կարեւորը՝ իրաւունք պահանջողներուն զգացումները չէ, այլ պահանջուած իրաւունքներուն օրինականութիւնը։ Անցնող ժամանակը ոչ մէկ բան կը փոխէ, որովհետեւ, ինչպէս կը տեսնենք, պատահածներուն վրայէն 73 եւ 96 տարիներ անցած ըլլալով հանդերձ, անցեալը բնա՛ւ չէ անցած։

Թարգմանութիւն՝ Նոր Յառաջ.

(1) Թարաֆ, 2011, Նոյեմբեր 27։ Էրտողան ըսած էր՝ “…եթէ այդպէս գրականութիւն մը գոյութիւն ունի… ներողութիւն կը խնդրեմ” (ՆՅ)։

(2) Ռատիքալ, գրքի յաւելուած, 2011, Նոյեմբեր 27։

(3) Peter Alford Andrews եւ Rüdiger Benninghaus, Ethnic Groups in Republic of Turkey .Wiesbaden 1989։

(4) Առարկողներուն։ Սփիւռք ըլլալու վիճակը մարդուս ապրած պետութեան սահմաններէն դուրս ըլլալը չէ, արմատախի՛լ ըլլալն է։ Որպէս երկիր ընդունած վայրէն ուրիշ տեղ ապրելու պարտաւորուածը՝ սփիւռքի մէջ է։ Յակոբ Մնձուրի՝ թրքերէնի ալ թարգմանուած “Իսթանպուլի յուշեր” գիրքին մէջ, կը գրէ “Իսթանպուլի մէջ պատանդ” ըլլալը, ինչ որ ճի՛շդ իրավիճակը կը ցոլացնէ։ Միւս կողմէ, պետութիւններու սահմանները միակ չափանիշ չեն կրնար ըլլալ սփիւռքը բնութագրելու համար, որովհետեւ պետութիւններու սահմանները միշտ կը փոխուին։ Հաւանաբար Հաթայի օրինակը բաւարար է այս երեւոյթը բացատրելու (Թ. Ս.)։

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s

%d bloggers like this: